Informele zorg: welke rol kunnen vrijwilligers en buren vervullen?

Samenwerking tussen mensen met een verstandelijke beperking, hun informele netwerk en zorgprofessionals is essentieel voor een betekenisvol en kwalitatief goed leven. Hoogleraar Petri Embregts: “Een sterk en betrokken informeel netwerk, met onder andere vrijwilligers en buren, draagt bij aan verbondenheid, sociale inclusie en een betere mentale en fysieke gezondheid. Het komen tot een gelijkwaardige samenwerking tussen een formeel en informeel netwerk, waarin ieders kennis en kunde optimaal wordt benut, vraagt echter om een andere manier van denken, doen en organiseren door alle betrokkenen. En het vraagt om inzichten in hoe informele netwerkleden zoals vrijwilligers en buren een bijdrage kunnen en willen leveren aan het dagelijks leven van mensen met een verstandelijke beperking en wat zij nodig hebben om deze, voor hen passende rol te vervullen.”

Voor dit onderzoek zijn in 2024 de ervaringen van vrijwilligers in kaart gebracht met een focusgroepstudie. Daarnaast is literatuuronderzoek verricht naar de rol van buren. Ook is via een aantal casestudies gekeken naar innovatieve initiatieven om de samenwerking met vrijwilligers en buren te stimuleren en is geïnventariseerd wat helpend is om deze samenwerking vorm te geven.

Vrijwilligers
Vrijwilligers blijken een waardevolle rol te spelen in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking, door het bieden van persoonlijke aandacht en een luisterend oor. Onderzoeker Sanne Giesbers: “Ze ondersteunen bijvoorbeeld bij individuele activiteiten zoals wandelen, koken en spelletjes doen, organiseren groepsactiviteiten op (woon)locaties en doen klusjes zoals tuinieren. Hierdoor versterken vrijwilligers zowel de sociale interactie als de leefomgeving van mensen met een verstandelijke beperking.”

Om deze rol te kunnen vervullen hebben vrijwilligers betekenis, erkenning en waardering nodig om zich gemotiveerd en betrokken te voelen. “Ze hechten waarde aan goed contact met zorgprofessionals, vertrouwen om activiteiten vorm te geven en het gevoel onderdeel te zijn van het (zorg)team”, schetst hoogleraar Embregts. “Ook hebben ze behoefte aan informatie en kennis, zoals over medicatie, gedrag en regelgeving, en willen ze hun eigen grenzen kunnen aangeven, zowel qua tijdsinvestering als taken. Eigen regie en een ondersteunende omgeving zijn bovendien essentieel voor vrijwilligers om hun bijdrage duurzaam en waardevol te houden.”

Buren
Buren spelen volgens de onderzoekers een belangrijke rol in het bieden van sociale ontmoetingen en het versterken van het gevoel van ‘erbij horen’ voor mensen met een verstandelijke beperking. “Een vriendelijk praatje en herkenning in de buurt zijn vaak voldoende, al zijn sommige buren graag intensiever betrokken”, zegt Giesbers. Daarnaast kunnen buren praktische hulp bieden aan mensen met een verstandelijke beperking, zoals bij het onderhouden van de woning of tuin. Dat draagt bij aan een prettige woonomgeving.

“Kennis over verstandelijke beperkingen en hoe zij hier goed mee om kunnen gaan, is een andere belangrijke behoefte van buren”, aldus hoogleraar Embregts. “Ook stellen ze een heldere en prettige communicatie met hun buren met een verstandelijke beperking op prijs. En vinden ze zichtbaarheid van de zorgorganisatie in de buurt van belang, zodat ze weten waar ze terecht kunnen met vragen en hoe ze eventueel kunnen bijdragen.”

Tips en aandachtspunten
“Respect voor en kennis van elkaars behoeften en rollen is essentieel voor een goede samenwerking tussen buren, vrijwilligers, mensen met een verstandelijke beperking en zorgprofessionals, zodat iedereen een waardevolle bijdrage kan leveren”, aldus hoogleraar Embregts. “Daarom zijn de resultaten van het onderzoek vertaald in een toegankelijke gids voor zorgprofessionals, informele netwerkleden en ervaringsdeskundigen. De gids biedt informatie over wat eenieder nodig heeft om zijn rol te kunnen vervullen en tips en aandachtspunten om de zorgverlening samen vorm te geven.”